Absoluut gehoor: wat is het en kun je het nog leren?
Muziekles
Redactie Online Muziek Cursus
Muziekles
06/30/2014
1 min
0

Absoluut gehoor: wat is het en kun je het nog leren?

06/30/2014
1 min
0

Iemand met absoluut gehoor hoort een losse toon en weet zonder hulpmiddel dat het een Fis is, of zingt op verzoek een zuivere Bes zonder eerst een stemtoon te horen. Dat vermogen is zeldzaam, ontstaat meestal vroeg in de jeugd en is als volwassene maar beperkt aan te leren. Het goede nieuws: voor bijna alles wat je als muzikant doet, van meezingen in een koor tot een liedje op gehoor naspelen, heb je relatief gehoor nodig. En dat kun je op elke leeftijd trainen. Hieronder lees je wat absoluut gehoor precies is, wat onderzoek zegt over aanleg en training, hoe je jezelf test en met welke oefeningen je relatief gehoor stap voor stap sterker wordt.

Kort samengevat

  • Absoluut gehoor is het vermogen om een toonhoogte te benoemen of te zingen zonder referentietoon. Relatief gehoor herkent tonen ten opzichte van elkaar.
  • Het is zeldzaam in de algemene bevolking en komt vaker voor bij musici die heel jong met muziekles begonnen.
  • Aanleg en vroege muzikale ervaring spelen allebei een rol. Sommige volwassenen gingen in onderzoek flink vooruit, de meeste deelnemers maar bescheiden.
  • Je hebt absoluut gehoor niet nodig om goed muziek te maken. Relatief gehoor is voor zingen, begeleiden, improviseren en transponeren het nuttigst.
  • Relatief gehoor train je met intervallen, solmisatie, akkoordherkenning en korte dictees, het liefst een paar minuten per dag.

Wat is absoluut gehoor precies?

In de wetenschappelijke literatuur wordt absoluut gehoor omschreven als het vermogen om een afzonderlijke muzikale toonhoogte te identificeren of op verzoek te produceren, zonder dat je eerst een referentietoon hoort. Het gaat daarbij vooral om de toonklasse: weten dat iets een C of een Fis is. Het precieze octaaf hoort er niet noodzakelijk bij.

Mensen met absoluut gehoor herkennen vaak ook de toonsoort van een stuk, kunnen de afzonderlijke tonen in een akkoord benoemen of merken dat een orkest iets hoger of lager gestemd is dan gebruikelijk. Hoe nauwkeurig dat gaat, verschilt sterk van persoon tot persoon. Sommigen benoemen elke toon razendsnel, op elk instrument. Anderen zijn trefzeker op hun eigen piano, maar twijfelen bij een zangstem of een synthesizer.

Passief en actief absoluut gehoor

Onderzoekers maken een onderscheid tussen passief en actief absoluut gehoor. Passief betekent dat je een toon die je hoort correct herkent en benoemt. Actief betekent dat je een gevraagde toon, bijvoorbeeld een A, zonder hulp zuiver kunt zingen of neuriën. Veel mensen met absoluut gehoor kunnen het eerste beter dan het tweede.

Geen alles-of-niets-eigenschap

Het is verleidelijk om absoluut gehoor te zien als iets wat je wel of niet hebt. Onderzoek laat een geleidelijke schaal zien: van mensen die tonen gedeeltelijk of met veel fouten benoemen tot mensen die het snel en vrijwel foutloos doen. Wie regelmatig een halve toon misgrijpt of alleen tonen op het eigen instrument herkent, heeft dus een goed toongeheugen, maar meestal geen volledig absoluut gehoor.

Absoluut gehoor en relatief gehoor: het verschil

Het praktische verschil is eenvoudig. Met absoluut gehoor benoem je een losse toon zonder voorafgaande toon. Met relatief gehoor heb je een referentie nodig, en hoor je vervolgens hoe de volgende tonen zich daartoe verhouden. Relatief gehoor komt onder musici veel vaker voor. Eigenlijk gebruikt bijna iedereen het: je herkent "Lang zal ze leven" ook als iemand het hoger of lager inzet dan je gewend bent.

Absoluut gehoor Relatief gehoor
Wat je hoort De toonhoogte zelf (dit is een G) De afstand tussen tonen (dit is een kwint hoger)
Referentietoon nodig Nee Ja, één toon of akkoord als ankerpunt
Hoe vaak het voorkomt Zeldzaam In basisvorm bij vrijwel iedereen
Te trainen als volwassene Beperkt, met grote verschillen tussen mensen Goed, op elke leeftijd
Handig bij Toon benoemen zonder instrument, atonale muziek controleren Melodieën naspelen, harmonie horen, transponeren, samenzingen

Relatief gehoor is ook wat je gebruikt als je een melodie in solmisatie zingt (do, re, mi) of als je hoort dat een liedje van C majeur naar A mineur gaat. Daarom is het de basis van vrijwel elke gehoortraining op conservatoria en muziekscholen.

Hoe zeldzaam is absoluut gehoor?

Absoluut gehoor is zeldzaam, maar een exact percentage is lastig te geven. Het vaakst genoemde cijfer voor de algemene bevolking is ongeveer 1 op de 10.000 mensen, al lopen de schattingen flink uiteen. Onder musici komt het duidelijk vaker voor, vooral bij wie heel jong met muziekles begon. Die grote spreiding komt onder meer doordat studies verschillende criteria gebruiken: tel je alleen foutloze benoeming mee, of ook iemand die vaak een halve toon naast zit?

Absoluut gehoor lijkt ook ongelijk over populaties verdeeld. Sprekers van toontalen, zoals het Mandarijn, waarin toonhoogte de betekenis van een woord verandert, scoorden in sommige studies hoger. Dat verschil is wel niet zomaar aan genen of aan die taal alleen toe te schrijven: ook de manier en leeftijd van muziekonderwijs verschillen.

Aangeboren of aangeleerd?

Het eerlijke antwoord is: allebei. Onderzoekers gaan ervan uit dat absoluut gehoor ontstaat uit een samenspel van erfelijke aanleg en vroege leerervaring. Vroege muzikale training lijkt vrijwel altijd nodig, terwijl de precieze genetische bijdrage nog onzeker is.

De leeftijd waarop iemand begint, maakt veel uit. In een veelgeciteerd Amerikaans onderzoek onder ruim 600 musici meldde 40% van wie uiterlijk op vierjarige leeftijd met muziekles begon absoluut gehoor te hebben, tegenover 3% van wie op negenjarige leeftijd of later begon. Mensen met absoluut gehoor meldden in die studie ongeveer vier keer zo vaak een familielid met hetzelfde vermogen. Dat past bij erfelijkheid, maar ook bij een gezin waarin veel muziek klinkt.

Vroeg beginnen is wel geen garantie. Muziekles op jonge leeftijd vergroot de kans, maar de meeste kinderen die heel jong beginnen, ontwikkelen geen absoluut gehoor. Voor ouders betekent dat: muziekles voor jonge kinderen is waardevol om veel redenen, maar wie les neemt met als doel absoluut gehoor, kiest een doel dat niemand kan beloven.

Beginleeftijd van muziekles en kans op absoluut gehoor

Kun je absoluut gehoor als volwassene nog leren?

Lange tijd gold het antwoord als een stellig nee. Recenter onderzoek nuanceert dat. In een kleine studie uit 2019 trainden zes volwassenen acht weken lang intensief. Eén deelnemer haalde daarna scores die op de gebruikte tests vergelijkbaar waren met echt absoluut gehoor. De anderen gingen bescheidener vooruit, en met zo'n kleine groep zegt het onderzoek niets over welk deel van alle volwassenen dit kan.

Ook in ander onderzoek verbeterden volwassen deelnemers hun toonherkenning na korte training. Dat laat zien dat het volwassen gehoor nog plastisch is: het blijft leren. Het betekent niet dat iedere volwassene met genoeg oefening volledig absoluut gehoor krijgt.

Onze conclusie is daarom eerlijk en praktisch. Je kunt als volwassene je toongeheugen verbeteren, en sommige mensen komen ver. Maar de tijd die je in muziek steekt, levert meestal veel meer op als je die besteedt aan relatief gehoor. Dat werkt bij iedereen, je merkt het direct in je spel en het blijft niet beperkt tot een kunstje met losse tonen.

Heb je absoluut gehoor nodig om goed muziek te maken?

Nee. De meeste mensen verwerken muziek relatief, en dat geldt ook voor veel uitstekende professionele musici. Absoluut gehoor heeft wel een paar duidelijke voordelen. Het helpt bijvoorbeeld om toonfouten te horen in atonale muziek, waar geen toonsoort is die als houvast dient.

Het is ook niet altijd alleen maar handig. De sterke koppeling tussen toon en nootnaam kan het juist lastiger maken om getransponeerde of anders gestemde muziek te horen. Wie een stuk hoort in Es terwijl het genoteerd staat in D, of samenspeelt met een instrument dat net iets lager gestemd is, kan daar last van hebben.

Kijk naar wat je als muzikant dagelijks doet:

  • Een liedje op gehoor naspelen. Je hoort dat de melodie een terts omhoog gaat en daarna stapsgewijs terugkomt.
  • Akkoorden herkennen. Je hoort het verschil tussen majeur en mineur en voelt aan dat er een dominantakkoord aankomt.
  • Zingen in een koor. Je zoekt je eigen partij ten opzichte van de andere stemmen.
  • Transponeren. Je speelt hetzelfde liedje in een andere toonsoort, omdat de verhoudingen gelijk blijven.
  • Improviseren. Je weet welke toon in de toonladder rust geeft en welke spanning.

Al die vaardigheden steunen op relatief gehoor. Wil je beter begrijpen hoe toonsoorten in elkaar zitten, dan helpt onze uitleg over toonsoorten herkennen en toepassen als theoretische basis naast je gehoortraining.

Zo test je je eigen gehoor

Een gewone gehoortest bij de huisarts of audicien meet hoe goed je zachte geluiden hoort, niet of je absoluut gehoor hebt. Voor een eerste indruk kun je thuis zelf aan de slag:

  1. Laat iemand anders willekeurige tonen spelen, op een piano of met een app, zonder dat je ziet welke toets het is.
  2. Wissel van octaaf en klankkleur. Gebruik hoge en lage tonen, piano, gitaar en zang. Wie alleen tonen op het eigen instrument herkent, gebruikt vaak klankkleur als aanwijzing.
  3. Speel tussendoor iets anders, zodat je niet de vorige toon als referentie gebruikt.
  4. Benoem elke toon direct en noteer je antwoord.
  5. Tel je score. Snel en consequent goed, ook bij zwarte toetsen, wijst op absoluut gehoor. Vaak een halve toon ernaast wijst op een goed toongeheugen.

Een zekere vorm van toongeheugen is overigens veel gewoner dan je misschien denkt. Veel mensen merken meteen dat de tune van een bekend tv-programma of een lievelingsnummer op een andere toonhoogte klinkt dan normaal, ook zonder absoluut gehoor.

Oefeningen om je relatief gehoor te trainen

Relatief gehoor groeit door korte, regelmatige sessies. Tien minuten per dag werkt beter dan één lange zit per week. Voor een uitgebreid dagschema verwijzen we naar onze gids gehoortraining thuis. Hieronder de oefeningen waarmee je begint.

1. Zing tegen een liggende toon

Laat een grondtoon doorklinken, bijvoorbeeld een C op de piano of een drone-app. Zing daarboven langzaam de toonladder van C majeur: C, D, E, F, G, A, B, C. In solmisatie is dat do, re, mi, fa, sol, la, ti (of si), do. Blijf op elke toon even hangen en luister hoe die zich tot de grondtoon verhoudt. De mi klinkt helder, de fa wil terug naar mi, de ti trekt naar de hoge do. Zo leer je tonen herkennen aan hun functie in de toonsoort.

2. Leer intervallen met referentieliedjes

Koppel elk interval aan het begin van een bekend liedje. Dan heb je bij twijfel altijd een geheugensteun.

Interval Afstand Referentie (opwaarts)
Kleine secunde 1 halve toon Filmmuziek van Jaws
Grote secunde 2 halve tonen Vader Jacob
Kleine terts 3 halve tonen Riff van Smoke on the Water
Grote terts 4 halve tonen When the Saints Go Marching In
Reine kwart 5 halve tonen Wilhelmus
Reine kwint 7 halve tonen Altijd is Kortjakje ziek
Grote sext 9 halve tonen My Bonnie Is Over the Ocean
Octaaf 12 halve tonen Somewhere Over the Rainbow

Meer voorbeelden en zangoefeningen vind je in ons artikel over intervallen zingen oefenen. Het verschil tussen grote en kleine intervallen leggen we uit in intervallen in majeur en mineur.

3. Hoor het verschil tussen majeur en mineur

Speel C majeur (C, E, G) en daarna C mineur (C, Es, G). Het enige verschil is de terts: E of Es. Laat iemand anders willekeurig een van beide spelen en zeg welke je hoort. Gaat dat goed, voeg dan verminderde (C, Es, Ges) en overmatige drieklanken (C, E, Gis) toe.

4. Zing eerst, controleer daarna

Speel een toon, bedenk een interval, bijvoorbeeld een reine kwint, en zing de toon die je verwacht. Controleer pas daarna op je instrument. Deze oefening traint je innerlijke gehoor: je hoort de toon in je hoofd voordat hij klinkt.

5. Doe korte melodiedictees

Begin met drie tot vijf tonen binnen één toonladder. Luister, zing na, en schrijf de melodie op in nootnamen of solmisatie. Lukt dat, maak de fragmenten dan langer en voeg sprongen toe. Kun je nog geen noten lezen, schrijf dan eerst cijfers op: 1 voor do, 2 voor re, enzovoort.

6. Speel liedjes op gehoor na

Kies een eenvoudig liedje dat je goed kent en zoek de melodie op je instrument. Vind eerst de begintoon en volg dan elke stap omhoog of omlaag. Dit combineert alles wat je eerder oefende, en het is de vaardigheid waar je als muzikant het meest aan hebt.

Gericht trainen met onze cursus solfège en gehoortraining

Wil je niet zelf een oefenprogramma bij elkaar zoeken, dan helpt onze online cursus solfège en gehoortraining. Je volgt videolessen in een opbouw die logisch op elkaar aansluit, met printbaar lesmateriaal. Loop je vast, dan stel je bij iedere video onbeperkt vragen aan de docent, en als bonus zijn er live Q&A-sessies. Na een eenmalige betaling heb je levenslang toegang, zodat je in je eigen tempo oefent, ook als je het druk hebt. Wie daarnaast de theorie achter toonladders en akkoorden wil begrijpen, kan dat combineren met onze cursus muziektheorie.

Veelgestelde vragen

Wat betekent absoluut gehoor?

Absoluut gehoor betekent dat je een losse toon kunt benoemen of zingen zonder eerst een referentietoon te horen. Het verschilt van relatief gehoor, waarbij je tonen herkent ten opzichte van een andere toon.

Kun je je gehoor trainen?

Ja. Relatief gehoor is op elke leeftijd goed te trainen met intervaloefeningen, solmisatie, akkoordherkenning en dictees. Volledig absoluut gehoor aanleren lukt volwassenen in onderzoek maar zelden, al verbeteren veel mensen hun toonherkenning wel met training.

Is absoluut gehoor erfelijk?

Er lijkt een erfelijke aanleg te zijn, maar die is niet het hele verhaal. Onderzoekers zien absoluut gehoor als het resultaat van aanleg in combinatie met vroege muzikale ervaring. Dat het in families vaker voorkomt, kan ook komen doordat die families veel muziek maken.

Heb ik absoluut gehoor nodig om te leren zingen of een instrument te spelen?

Nee. Veel goede zangers en instrumentalisten hebben geen absoluut gehoor. Wat je wel nodig hebt, is een getraind relatief gehoor, zodat je zuiver zingt ten opzichte van de begeleiding en melodieën en akkoorden herkent.

Kan ik als volwassene nog een goed muzikaal gehoor ontwikkelen?

Ja. Je gehoor blijft je hele leven leren. Met korte, dagelijkse oefensessies bouw je stap voor stap op, van losse intervallen naar akkoorden en hele melodieën.

Reacties
Categorieën