Een lead sheet is bladmuziek met alleen de melodie op een notenbalk en akkoordsymbolen erboven, eventueel met de liedtekst eronder. De begeleiding is niet uitgeschreven: die vul je zelf in. Een lead sheet lezen betekent dus twee dingen: de melodie kunnen volgen en akkoordsymbolen als Dm7, G7, Cmaj7, Csus4 of C/E kunnen vertalen naar wat je op piano of gitaar speelt.
Kort samengevat:
- Een lead sheet heeft twee lagen: de melodie in notenschrift en akkoordsymbolen boven de balk. Een akkoord geldt tot het volgende symbool.
- Elk akkoordsymbool bestaat uit een grondtoon, een soort akkoord (majeur, mineur, dominant, verminderd) en eventueel uitbreidingen of een afwijkende bastoon.
- Let op de klassieke verwarring: maj7 heeft een grote septiem (Cmaj7 = c, e, g, b), m7 en 7 hebben een kleine septiem (Cm7 = c, es, g, bes; C7 = c, e, g, bes).
- Op piano speel je vaak de grondtoon links en een compacte voicing rechts; op gitaar vereenvoudig je uitbreidingen gerust, zolang de soort akkoord klopt.
- Oefen in stappen: eerst lezen, dan akkoorden spelen terwijl je de melodie zingt, daarna samen met een opname.
Wat staat er op een lead sheet?
Zodra je een lead sheet openslaat, herken je deze onderdelen:
- De notenbalk met sleutel (meestal de g-sleutel), voortekens en maatsoort. Daarop staat de melodie.
- Akkoordsymbolen boven de balk. Een symbool blijft geldig tot er een nieuw symbool staat, ook als dat pas een paar maten later is.
- Vormtekens zoals herhalingstekens, volta's (1. en 2. eindes), D.S. (dal segno), D.C. (da capo) en coda. Daarmee past een heel nummer vaak op één of twee pagina's.
- Tekst onder de noten, bij liedjes. Zo zie je welke lettergreep bij welke noot hoort.
Een lead sheet is iets anders dan een akkoordenschema (in het Engels chord chart). Een akkoordenschema laat de melodie meestal weg en geeft alleen de akkoorden per maat. Dat is handig voor begeleiders die het nummer al kennen; een lead sheet geeft je ook de melodie.
Kun je nog geen noten lezen, begin dan met de basis van de notenbalk. Onze cursus noten leren lezen gaat van de allereerste nootwaarde tot het lezen van leadsheets en akkoordsymbolen.
Akkoordsymbolen ontcijferen
Een akkoordsymbool vertelt je in een paar tekens:
- De grondtoon: de hoofdletter vooraan (C, F#, Bb).
- De soort akkoord: niets erachter is majeur, m (of mi, min, of een minteken -) is mineur.
- Een eventuele septiem of uitbreiding: 7, maj7, 6, 9 enzovoort.
- Een eventuele bastoon na een schuine streep: C/E.
Hieronder de belangrijkste symbolen, allemaal met grondtoon C. Wij gebruiken de Nederlandse nootnamen: es = e-mol, bes = b-mol, ges = g-mol.
| Symbool | Naam | Noten | Opbouw vanaf de grondtoon |
|---|---|---|---|
| C | C-majeur | c, e, g | grote terts, reine kwint |
| Cm (C-, Cmi) | C-mineur | c, es, g | kleine terts, reine kwint |
| C7 | C-dominant-septiem | c, e, g, bes | majeurdrieklank + kleine septiem |
| Cmaj7 (CΔ, CM7) | C-groot-septiem | c, e, g, b | majeurdrieklank + grote septiem |
| Cm7 (C-7) | C-mineur-septiem | c, es, g, bes | mineurdrieklank + kleine septiem |
| Cø (Cm7b5) | half-verminderd | c, es, ges, bes | verminderde drieklank + kleine septiem |
| Cdim (C°) | verminderd | c, es, ges | kleine terts, verminderde kwint |
| C°7 (Cdim7) | verminderd septiem | c, es, ges, a | verminderde drieklank + verminderde septiem (klinkt als a) |
| Caug (C+) | overmatig | c, e, gis | grote terts, overmatige kwint |
| C6 | C-sext | c, e, g, a | majeurdrieklank + grote sext |
| Csus4 | C-sus-vier | c, f, g | kwart in plaats van terts |
| Csus2 | C-sus-twee | c, d, g | secunde in plaats van terts |
| Cadd9 | C-add-negen | c, e, g, d | majeurdrieklank + none, zonder septiem |
| C9 | C-negen | c, e, g, bes, d | C7 + none |
| C7b9 | C-zeven-mol-negen | c, e, g, bes, des | C7 + verlaagde none |
Akkoorden met een schuine streep
Bij een slash-akkoord staat links van de streep het akkoord en rechts de bastoon. C/E is een C-majeurakkoord (c, e, g) met de e als laagste noot: de eerste omkering. C/G heeft de g in de bas (tweede omkering). De bastoon hoeft niet in het akkoord te zitten: bij D/C speel je een D-majeurakkoord (d, fis, a) boven een c in de bas. Slash-akkoorden zie je vaak bij dalende of stijgende baslijnen, bijvoorbeeld C, G/B, Am, Am/G, F.
Veelgemaakte leesfouten
- maj7 en m7 verwarren. Cmaj7 heeft een grote septiem (b), Cm7 is een mineurakkoord met een kleine septiem (bes). Een losse 7 (C7) is majeur met een kleine septiem. De kleine letter m gaat dus altijd over de terts, "maj" altijd over de septiem.
- sus2 en sus4 door elkaar halen. In beide gevallen ontbreekt de terts, maar bij sus4 zit er een kwart in (f), bij sus2 een secunde (d).
- De bastoon over het hoofd zien. Bij snel lezen lees je C/E makkelijk als gewoon C. Het akkoord klopt dan nog wel, maar de baslijn niet.
- Ervan uitgaan dat iedereen dezelfde notatie gebruikt. Dezelfde akkoorden worden verschillend geschreven: Cmaj7, CΔ en CM7 betekenen hetzelfde, net als Cm7, C-7 en Cmi7. Kijk even welke stijl de lead sheet gebruikt.
Reken bij twijfel de noten zelf uit vanaf de grondtoon, in plaats van op je geheugen te vertrouwen. Meer over hoe akkoorden zijn opgebouwd lees je in ons piano akkoorden schema.
Melodie en ritme lezen
Voordat je speelt, kijk je naar drie dingen: de sleutel, de voortekens en de maatsoort. Die vertellen je in welke toonsoort het nummer staat en hoe je telt.
- Bepaal de toonsoort uit de voortekens. Eén mol (bes) is F-majeur of d-mineur; het eerste en laatste akkoord geven vaak de doorslag.
- Tel de nootwaarden per maat en zoek naar syncopen: noten die tussen de tellen beginnen en over de tel heen doorklinken.
- Lees de melodie in frasen van twee of vier maten, niet noot voor noot.
- Let op schuine streepjes (slashes) in plaats van noten. Die betekenen: speel hier de akkoorden in het ritme van de maat, zonder melodie. Staat er "vamp", dan herhaal je een korte akkoordreeks tot er een teken komt om verder te gaan, bijvoorbeeld als intro of bij een solo.
Een lead sheet spelen op piano
Op piano verdeel je het werk meestal over twee handen: de linkerhand speelt de grondtoon (of de bastoon bij een slash-akkoord), de rechterhand speelt het akkoord of de melodie.
Twee manieren om te beginnen:
- Melodie rechts, akkoord links. De rechterhand speelt de melodie, de linkerhand de grondtoon of een eenvoudig akkoord in de lage middenligging. Dit is de basis als je alleen speelt.
- Grondtoon links, akkoord rechts. Handig als iemand anders de melodie zingt of speelt. Kies omkeringen die dicht bij het vorige akkoord liggen, zodat je hand niet over het klavier springt.
Bij septiemakkoorden zijn de terts en de septiem de noten die het akkoord zijn karakter geven. Een bekende vereenvoudiging is de linkerhand alleen de grondtoon te laten spelen en de rechterhand alleen terts en septiem. In de veelvoorkomende reeks Dm7, G7, Cmaj7 ziet dat er zo uit:
- Dm7: links d, rechts c en f (septiem en terts).
- G7: links g, rechts b en f (terts en septiem). De c zakt een halve toon naar b, de f blijft liggen.
- Cmaj7: links c, rechts b en e (septiem en terts). De f zakt een halve toon naar e, de b blijft liggen.
Zo bewegen de stemmen in de rechterhand in kleine stapjes, en klinkt de reeks vloeiend.
Tip: ligt het tempo hoog, speel dan eerst alleen grondtoon plus drieklank. Voeg de septiemen en uitbreidingen toe zodra je de wisselingen vloeiend speelt.
Een lead sheet spelen op gitaar
Op gitaar vertaal je akkoordsymbolen naar grepen. Voor veel septiemakkoorden bestaan eenvoudige open grepen:
- Cmaj7: x32000. Dit is de gewone C-greep (x32010), maar dan zonder je wijsvinger op de B-snaar. De open B-snaar levert de grote septiem.
- Am7: x02010. De gewone Am-greep zonder de vinger op de G-snaar: de open G is de septiem.
- Dm7: xx0211.
- G7: 320001.
Komt er een uitbreiding voor die je nog niet kent, dan mag je die vereenvoudigen, zolang de soort akkoord klopt. Een C9 of C13 speel je in eerste instantie als C7, een Cadd9 als C. Laat de 7 bij een dominantakkoord liever staan, en verander nooit majeur in mineur of andersom: dan klinkt het echt fout.
- Tel een maat hardop voor je begint en speel per akkoord eerst één slag op de eerste tel. Pas daarna kies je een slagpatroon dat bij de maatsoort past.
- Staat een nummer in een lastige toonsoort, dan kan een capo helpen: je speelt makkelijkere grepen, terwijl het nummer in de oorspronkelijke toonsoort blijft klinken. Je moet de akkoorden dan wel omrekenen.
- Bij een slash-akkoord zoals C/E speel je de C-greep en laat je de lage E-snaar open meeklinken, zodat de e in de bas zit.
Meer grepen en diagrammen vind je bij onze gitaarakkoorden.
Oefenopbouw: zo leer je lead sheets snel lezen
- Eerst lezen. Loop de lead sheet door zonder te spelen: welke toonsoort, welke maatsoort, welke vorm (herhalingen, coda)? Benoem de akkoorden.
- Akkoorden op tempo. Speel alleen de akkoorden, één per tel of één per maat, met een metronoom, en zing of neurie de melodie mee.
- Melodie apart. Speel de melodie los, frase voor frase.
- Samen met een opname. Speel mee met een opname van het nummer om te horen of je timing en wisselingen kloppen.
- Zelf invullen. Varieer het ritme van je begeleiding, of improviseer kort over de akkoorden met de melodienoten als uitgangspunt.
Tip: zing bij elk akkoord de grondtoon, de terts en de septiem. Zo leer je akkoorden niet alleen lezen, maar ook horen.
Verder leren
Wil je lead sheets zelfstandig leren lezen? In onze cursus noten leren lezen leer je de notenbalk, ritmes en voortekens, en in het laatste level ook leadsheets en akkoordsymbolen. Wil je begrijpen waarom akkoorden zo zijn opgebouwd, dan behandelt onze cursus muziektheorie intervallen, toonladders en septiemakkoorden. Bij beide cursussen krijg je videolessen, printbaar lesmateriaal en kun je bij elke video onbeperkt vragen stellen aan de docent.
Veelgestelde vragen
Wat is een lead sheet?
Een lead sheet is bladmuziek met de melodie in notenschrift, akkoordsymbolen boven de balk en bij liedjes de tekst eronder. De begeleiding staat er niet uitgeschreven: die vul je zelf in op basis van de akkoorden.
Wat is het verschil tussen een lead sheet en een akkoordenschema?
Een lead sheet toont de melodie en de akkoordsymbolen samen. Een akkoordenschema (chord chart) geeft meestal alleen de akkoorden per maat, zonder melodie, en gaat ervan uit dat je het nummer al kent.
Wat is het verschil tussen Cmaj7, C7 en Cm7?
Cmaj7 is een C-majeurakkoord met een grote septiem: c, e, g, b. C7 is een C-majeurakkoord met een kleine septiem: c, e, g, bes. Cm7 is een C-mineurakkoord met een kleine septiem: c, es, g, bes.
Wat betekent het rondje met een streep (ø) in een akkoordsymbool?
Het teken ø staat voor een half-verminderd akkoord, ook geschreven als m7b5. Cø bestaat uit c, es, ges en bes: een verminderde drieklank met een kleine septiem. Een rondje zonder streep (°) is een verminderd akkoord.
Wat betekent een akkoord met een schuine streep, zoals C/E?
Links van de streep staat het akkoord, rechts de laagste noot. C/E is dus een C-majeurakkoord met de e in de bas. De bastoon hoeft niet altijd in het akkoord zelf te zitten, zoals bij D/C.
