Flageoletten spelen op de gitaar: zo doe je het

Hoor je een gitarist ineens glasheldere, belachtige tonen spelen die boven alles uitklinken? Grote kans dat het flageoletten zijn, ook wel harmonics genoemd. Het klinkt als een goocheltruc, maar de techniek erachter kun je in een middag leren. In dit artikel lees je hoe flageoletten werken, waar je ze op de hals vindt, hoe je natuurlijke én kunstmatige flageoletten speelt, hoe je er je gitaar mee stemt en met welke oefeningen je ze betrouwbaar krijgt.

Beluister eerst maar eens hoe flageoletten klinken:

Wat is een flageolet precies?

Elke toon die je op de gitaar speelt bestaat in werkelijkheid uit een stapel frequenties: de grondtoon plus een reeks boventonen, die allemaal veelvouden zijn van die grondtoon. Normaal hoor je dat geheel als één klank. Bij een flageolet demp je de snaar heel licht op een precies punt, waardoor de grondtoon en een deel van de boventonen wegvallen. Wat overblijft is een hoge, zuivere toon met dat kenmerkende klokkengeluid.

Wat er natuurkundig gebeurt: een trillende snaar heeft aan beide uiteinden een knoop (stilstand) en in het midden een buik (maximale trilling). Raak je de snaar precies in het midden licht aan, dan dwing je daar een kunstmatige knoop af en gaat de snaar in twee helften trillen. Elke helft trilt twee keer zo snel, en dus klinkt de toon een octaaf hoger. Raak je de snaar op een derde van de lengte aan, dan trilt hij in drie delen en klinkt de toon een octaaf plus een kwint hoger; op een kwart van de lengte in vier delen, twee octaven hoger.

In bladmuziek herken je flageoletten aan een ruitvormige notenkop in plaats van de gewone ovale. In tabulatuur staat meestal "harm." of het fretnummer tussen punthaken, zoals <12>.

Natuurlijke flageoletten: de posities 12, 7 en 5

Natuurlijke flageoletten speel je op de open snaar. De drie plekken die je het meest gebruikt liggen boven de 12e, de 7e en de 5e fret, en dat is geen toeval: ze vallen precies samen met de knooppunten van de snaar.

• 12e fret: het midden van de snaar. Je hoort de tweede boventoon, een octaaf boven de open snaar. Dit is de luidste en makkelijkste flageolet.
• 7e fret: een derde van de snaarlengte. Dit geeft de derde boventoon, een octaaf plus een kwint hoger.
• 5e fret: een kwart van de snaarlengte. Hier klinkt de vierde boventoon, twee octaven boven de open snaar.

Iets lastiger, maar goed bruikbaar in melodieën: net onder de 4e fret (twee octaven plus een grote terts) en rond de 3e fret (twee octaven plus een kwint). Die klinken zachter en vragen een heel precieze aanraking.

Zo speel je een flageolet

Het middelpunt van de snaar ligt precies boven het fretstaafje van de twaalfde fret. En let op: bóven het staafje, niet ervoor zoals je bij een gewone noot doet. Zo pak je hem aan:

1. Leg een vinger van je linkerhand heel licht op de snaar boven het twaalfde fretstaafje. Niet indrukken, alleen aanraken, alsof je een zeepbel aanwijst.
2. Sla de snaar aan met je rechterhand.
3. Til je linkervinger direct daarna op. Als het goed is klinkt er nu een heldere, zwevende toon die lang doorklinkt.

Lukt het niet meteen? De twee klassieke fouten zijn te hard drukken (dan klinkt een doffe gewone noot) en je vinger te lang laten liggen (dan dempt de toon meteen weer). Een flageolet vraagt gewicht, geen kracht: laat je vinger er nauwelijks op rusten. Houd ook je duim rustig achter de hals, zodat je vinger niet wiebelt op het moment van aanraken. Sla je dichter bij de brug aan, dan klinkt de flageolet helderder en directer; bij het klankgat wordt hij ronder en zachter.

Wil je meerdere snaren tegelijk laten klinken, bijvoorbeeld de flageoletten op de 12e fret van de B- en de hoge E-snaar, leg je vinger dan recht over het fretstaafje, zodat je geen buursnaar per ongeluk dempt. Begin bij de twaalfde fret, ga daarna naar de zevende en pas als die betrouwbaar zijn naar de vijfde.

Gitaar stemmen met flageoletten

Gitaristen gebruiken flageoletten ook om hun gitaar te stemmen, en dat is meteen een prima gehoortraining. De klassieke methode werkt zo: stem eerst je A-snaar zuiver met behulp van een stemvork (440 hertz). Een stemvork is betrouwbaar omdat zijn toon, anders dan gitaarsnaren, vrijwel niet beïnvloed wordt door temperatuur of luchtvochtigheid.

Vervolgens vergelijk je de flageolet op de vijfde fret van de lage E-snaar met die op de zevende fret van de A-snaar. Zijn de snaren zuiver gestemd, dan klinken die twee flageoletten exact even hoog. Hoor je een langzame zweving, een golvend geluid dat sneller wordt naarmate het verschil groter is, dan draai je de stemknop tot de zweving verdwijnt. Omdat flageoletten lang doorklinken, heb je beide handen vrij om intussen te stemmen.

Zo werk je de hele gitaar af:

1. 5e fret lage E-snaar tegen 7e fret A-snaar.
2. 5e fret A-snaar tegen 7e fret D-snaar.
3. 5e fret D-snaar tegen 7e fret G-snaar.
4. Voor de B-snaar werkt dit koppel niet, omdat tussen G en B een terts zit in plaats van een kwart. Vergelijk daarom de flageolet op de 7e fret van de lage E-snaar met de open B-snaar.
5. 5e fret B-snaar tegen 7e fret hoge E-snaar. Als extra controle: de flageolet op de 7e fret van de A-snaar klinkt gelijk aan de open hoge E-snaar.

Meer manieren om je gitaar zuiver te krijgen, met en zonder stemapparaat, vind je in ons artikel over gitaar stemmen.

Kunstmatige flageoletten

De flageoletten hierboven heten natuurlijke flageoletten: ze werken op de open snaar. Maar het kan ook anders. Druk je een noot gewoon in met je linkerhand, dan kun je met je rechterhand alsnog een flageolet maken door de snaar precies twaalf frets hoger licht aan te raken met je wijsvinger en tegelijk aan te slaan met je duim of een plectrum. Dit heet een kunstmatige of getapte flageolet, en zo kun je in principe elke noot als belletje laten klinken. Klassieke en fingerstyle-gitaristen spelen op deze manier complete melodieën in flageoletten.

Pinch harmonics op de elektrische gitaar

Elektrische gitaristen kennen nog de pinch harmonic, die gierende, zingende toon uit veel rocksolo's. Ook dit is een kunstmatige flageolet, maar dan gemaakt met de aanslaghand alleen:

1. Druk een noot in met je linkerhand, bijvoorbeeld op de G-snaar rond de 5e tot 7e fret.
2. Houd je plectrum zo vast dat er maar een klein puntje uitsteekt en een stukje huid van je duim er vlak naast zit.
3. Sla de snaar aan en laat die duimrand de snaar direct na de aanslag heel even raken.
4. Schuif je aanslagplek een paar millimeter richting brug of hals: elke plek geeft een andere boventoon.
5. Herhaal langzaam, met een metronoom, tot de toon elke keer komt en niet één op de vijf keer.

Met vervorming en een versterker wordt de boventoon uitgerekt tot dat kenmerkende schrille geluid. Oefen eerst zonder versterking: krijg je de toon droog al helder, dan klinkt hij met vervorming vrijwel altijd nog beter. Op een akoestische gitaar is het effect subtieler, maar dicht bij de brug nog steeds goed hoorbaar. Beide technieken vragen meer oefening dan de natuurlijke flageolet, dus beheers eerst de twaalfde fret.

Oefeningen om flageoletten betrouwbaar te maken

Flageoletten worden pas muzikaal bruikbaar als je ze op elk moment foutloos kunt spelen, niet alleen na een geconcentreerde poging. Een blokje van tien minuten per dag is genoeg.

• Oefening 1: speel de flageoletten op de twaalfde fret van alle zes de snaren na elkaar, van dik naar dun, en laat ze in elkaar overlopen. Dat klinkt meteen als muziek en je traint precies de aanraking en timing die je nodig hebt. Werkt dat, verhuis dan naar de zevende en de vijfde fret, met een metronoom op een rustig tempo.
• Oefening 2: speel een simpele melodie op de hoge snaren en vervang steeds één noot door de bijpassende flageolet, zodat je leert wisselen tussen gewone noten en flageoletten zonder het ritme te verliezen.
• Oefening 3: maak pinch harmonics op dezelfde ingedrukte noot, maar verschuif steeds een paar millimeter waar je duim de snaar raakt. Zo leer je welke plek welke boventoon geeft.

Luister ook eens hoe je favoriete gitaristen flageoletten gebruiken: vaak zitten ze in intro's en rustige passages, als glinsterende accenten bovenop de akkoorden. Zodra je ze herkent, hoor je ze overal.

Veelgestelde vragen

Wat is een flageolet op de gitaar?

Een flageolet is een boventoon die klinkt wanneer je een snaar licht aanraakt op een precies punt, in plaats van hem in te drukken. Je vinger dempt de grondtoon, zodat alleen een hogere boventoon overblijft, zoals het octaaf boven de 12e fret.

Waar zitten de flageoletten op de gitaarhals?

De duidelijkste natuurlijke flageoletten zitten boven de fretstaafjes van de 12e, 7e en 5e fret. Zachtere flageoletten vind je net onder de 4e fret en rond de 3e fret.

Wat is het verschil tussen een natuurlijke en een kunstmatige flageolet?

Een natuurlijke flageolet speel je op een open snaar. Bij een kunstmatige flageolet druk je eerst een noot in en maak je de flageolet met je aanslaghand, bijvoorbeeld twaalf frets hoger dan de ingedrukte noot, of met de duimrand vlak na het plectrum (pinch harmonic).

Kan ik flageoletten gebruiken om te stemmen?

Ja. Vergelijk de flageolet op de 5e fret van de lage E-snaar met die op de 7e fret van de A-snaar en stem bij tot de zweving tussen beide tonen verdwijnt. Herhaal dat voor de andere snaarparen; alleen de B-snaar stem je via de 7e fret van de lage E-snaar.

Waarom klinkt mijn flageolet dof?

Meestal druk je te hard, raak je de snaar niet precies boven het fretstaafje aan of laat je je vinger te lang liggen. Raak licht aan, exact boven het staafje, en til je vinger direct na de aanslag op.

Verder met je gitaartechniek

Flageoletten zijn een van die technieken die je spel ineens veel interessanter maken, en er zijn er nog veel meer. In onze online gitaarles leer je stap voor stap alle technieken die je nodig hebt, van je eerste akkoorden tot dit soort verfijningen, met heldere video's waarin alles wordt voorgedaan en waarbij je onbeperkt vragen kunt stellen aan de docent. Je oefent wanneer het jou uitkomt. Wil je de flageoletten combineren met vingerspel? Kijk dan ook eens naar onze cursus leren tokkelen. Veel oefenplezier, en geniet van die belletjes!