Ukelele soorten: sopraan, concert, tenor en bariton
Ukelele
Redactie Online Muziek Cursus
Ukelele
06/30/2014
1 min
0

Ukelele soorten: sopraan, concert, tenor en bariton

06/30/2014
1 min
0

Er zijn vier hoofdsoorten ukelele. Van klein naar groot zijn dat de sopraan, de concert, de tenor en de bariton. Ze verschillen vooral in mensuur (de lengte van de trillende snaar), en daarmee in klank en in hoeveel ruimte je vingers tussen de frets krijgen. Sopraan, concert en tenor stem je in G-C-E-A, dus akkoorden en liedjes werken op alle drie hetzelfde. De bariton is het buitenbeentje: die stem je D-G-B-E, net als de hoogste vier snaren van een gitaar. Hieronder lees je per soort wat je kunt verwachten en welke maat bij jouw handen, jouw muziek en jouw doel past.

Kort samengevat

  • Vier hoofdmaten: sopraan (kleinst, het klassieke heldere geluid), concert (iets groter, meer fretruimte), tenor (voller en ruimer) en bariton (grootst, met een warme, diepere klank).
  • Stemming: sopraan, concert en tenor staan in G-C-E-A. De bariton staat in D-G-B-E, gelijk aan de hoogste vier gitaarsnaren.
  • Beginners: een concert of tenor speelt voor veel mensen prettiger dan een sopraan, omdat de frets verder uit elkaar liggen. Wie het typische ukelelegeluid zoekt, kiest de sopraan.
  • Grote handen: kijk vooral naar tenor of bariton. Gitaristen pakken de bariton direct op, omdat de grepen bekend voelen.
  • High-G of low-G: bij high-G klinkt de G-snaar hoog (het typische ukelelegeluid), bij low-G een octaaf lager, voor meer bas en een groter bereik.

De vier maten naast elkaar

De maten liggen niet tot op de millimeter vast: elke bouwer hanteert iets andere afmetingen. De waarden hieronder zijn gangbare richtgetallen.

Soort Totale lengte (ca.) Mensuur (ca.) Standaardstemming Klankkarakter
Sopraan 53 cm 33 cm G-C-E-A Helder, licht, het klassieke ukelelegeluid
Concert 58 cm 38 cm G-C-E-A Iets voller en luider, nog steeds fris
Tenor 66 cm 43 cm G-C-E-A Vol, rond, meer sustain
Bariton 76 cm 48 tot 51 cm D-G-B-E Warm en diep, dicht bij een klassieke gitaar

De regel die je uit deze tabel kunt halen: elke stap groter levert ongeveer vijf centimeter extra mensuur op. Ukeleles klinken doorgaans luider en warmer naarmate ze groter worden, met meer bas en resonantie. Daarbij tellen ook de houtsoort en de bouwkwaliteit mee, dus twee tenors kunnen best verschillend klinken.

Sopraan: de klassieke ukelele

De sopraan is de ukelele die de meeste mensen voor zich zien als ze aan het instrument denken: klein, licht en met dat heldere, zonnige geluid. Met een mensuur van ongeveer 33 centimeter liggen de frets dicht bij elkaar. Voor kleine handen en voor kinderen is dat juist fijn: je hoeft weinig te strekken om een akkoord te pakken.

De sopraan is ook de traditionele keuze. Wil je vooral strummen en meezingen, klinkt het liefst als op oude Hawaïaanse opnames en neem je je instrument graag mee op vakantie, dan zit je met een sopraan goed. Heb je bredere vingers, dan kan het hogerop de hals wat krap worden. In dat geval loont het om ook een concert in handen te nemen voordat je kiest.

Concert: de gulden middenweg

De concertukelele is een slag groter, met een mensuur van rond de 38 centimeter. Hij klinkt nog steeds duidelijk als ukelele, maar voller en iets luider dan een sopraan. Meestal heeft een concert ook meer frets, waardoor je wat hoger op de hals kunt spelen.

Voor veel beginners is dit een prettige maat. De langere mensuur van concert en tenor zet de frets verder uit elkaar, zodat je meer ruimte hebt om noten en akkoorden te vormen. Dat merk je vooral bij grepen als E of D, waarbij meerdere vingers dicht bij elkaar moeten staan. Omdat de stemming gelijk is aan die van de sopraan, werkt elk akkoordschema voor de sopraan ook op een concert.

Tenor: voller geluid en meer ruimte

De tenor heeft een mensuur van zo'n 43 centimeter en een merkbaar grotere klankkast. Het geluid is rond en vol, met meer sustain: een aangeslagen akkoord blijft langer doorklinken. Daardoor is de tenor populair bij spelers die tokkelen, melodieën spelen of solo optreden.

Vrouw speelt fingerstyle op een tenorukelele

De ruime fretafstand maakt de tenor geschikt voor volwassenen met grotere handen. Ook de tenor staat standaard in G-C-E-A. Het is bovendien de maat waarop je de low-G-stemming het vaakst tegenkomt, waarover verderop meer.

Bariton: de brug naar de gitaar

De bariton is de grootste van de vier, met een mensuur van ongeveer 48 tot 51 centimeter. Hij is anders gestemd: D-G-B-E, precies de toonhoogtes van de hoogste vier snaren van een gitaar.

Wat betekent dat in de praktijk? D-G-B-E ligt precies een reine kwart lager dan G-C-E-A. De vingerzetting die op een sopraan een C-akkoord geeft, klinkt op een bariton dus als G. Een voorbeeld:

  • De greep 0-0-0-3 (alleen de A-snaar op de derde fret) is op een sopraan, concert of tenor een C-akkoord (G-C-E-C).
  • Dezelfde greep op een bariton geeft D-G-B-G: een G-akkoord.
  • Omgekeerd: wat op een bariton een D-akkoord is, klinkt op een gewone ukelele als G.

Voor gitaristen is dat een voordeel: alle akkoordvormen van de hoogste vier gitaarsnaren werken direct. Begin je zonder gitaarervaring, houd er dan rekening mee dat akkoordschema's voor G-C-E-A op een bariton een kwart lager uitkomen. De vormen blijven gelijk, alleen de akkoordnamen verschuiven. De bariton klinkt warm en diep en voelt eerder als een kleine klassieke gitaar dan als een klassieke ukelele.

Mensuur en fretruimte: waarom de maat zo uitmaakt

De mensuur is de lengte van de snaar die vrij kan trillen, gemeten van de topkam (bovenaan de hals, vlak voor de kop) tot het zadel op de brug. Bij een langere mensuur moet een snaar strakker gespannen worden om op dezelfde toon uit te komen. Dat heeft drie gevolgen die je direct merkt:

  1. Fretafstand. Hoe langer de mensuur, hoe verder de frets uit elkaar liggen. Grote vingers passen makkelijker tussen de frets, en je raakt minder snel per ongeluk een buursnaar.
  2. Snaarspanning. Een strakkere snaar voelt steviger onder je vingers en geeft een directere, vollere toon. Een sopraan voelt daardoor vaak soepel en licht, een tenor wat steviger.
  3. Rekken. Op een kleinere ukelele hoef je minder ver te reiken. Wie kleine handen heeft of moeite heeft met strekken, speelt grepen over drie of vier frets op een sopraan of concert gemakkelijker.

De klankkast doet de rest. Een grotere kast verplaatst meer lucht, wat zorgt voor meer volume, een warmere toon en betere resonantie.

High-G of low-G: dezelfde snaren, ander karakter

Bij de standaardstemming G-C-E-A is de G-snaar meestal hoog gestemd. Dat heet een re-entrant stemming of high-G. De G staat dan niet onder de C, maar erboven: G4, C4, E4, A4, waarbij C4 de centrale C is. Het gevolg is dat de bovenste snaar, de G, niet de laagste toon heeft: die zit op de C-snaar. Daar komt het typische, glinsterende ukelelegeluid vandaan: akkoorden klinken compact en hoog, ideaal voor strummen en zingen.

Bij low-G stem je de G een octaaf lager, naar G3. De vier snaren lopen dan gewoon van laag naar hoog. Dat levert twee dingen op:

  • Meer bas. Akkoorden klinken voller en ronder, vooral als je solo speelt zonder begeleiding.
  • Groter bereik. Je hebt vijf extra lage tonen (G3 tot en met B3) tot je beschikking, handig voor melodieën en fingerstyle-arrangementen.

De grepen veranderen niet: een C-akkoord blijft 0-0-0-3 en een F blijft 2-0-1-0. Alleen de klank verandert. Low-G zie je vooral op tenors en soms op concerts, omdat de lagere snaar op een langere mensuur beter tot zijn recht komt. Voor de lage G gebruik je een aparte, dikkere snaar, vaak omwonden. Op een sopraan is low-G minder gebruikelijk.

Ben je beginner en speel je vooral liedjes met akkoorden, dan is high-G het meest voor de hand liggend: vrijwel alle lesmateriaal en tabs gaan daarvan uit. Je kunt later altijd nog overstappen op low-G als je naar een vollere klank verlangt.

Een weetje uit de geschiedenis: naast G-C-E-A bestaat er een stemming die een hele toon hoger ligt, A-D-Fis-B, ook wel D-stemming genoemd. Die werd vroeger veel gebruikt, en in oude songboeken kom je hem nog wel eens tegen. De grepen zijn gelijk, alleen klinkt alles een hele toon hoger. Wil je je eigen ukelele goed op toon brengen, lees dan onze uitleg over ukelele stemmen.

Welke ukelele past bij jou?

De beste maat is de maat die prettig in je handen ligt en klinkt zoals jij wilt. Houd een ukelele daarom het liefst eerst even vast voordat je kiest. Deze vuistregels helpen je op weg:

Je bent volwassen beginner

Kies een concert of een tenor. De extra fretruimte maakt de eerste akkoorden minder frustrerend, en het geluid is vol genoeg om het leuk te houden. Een sopraan kan ook prima, zeker als je slanke vingers hebt en het klassieke geluid zoekt.

Je hebt grote handen of brede vingers

Ga voor een tenor. Voel je je ook op een tenor nog krap of speel je al gitaar, dan is de bariton een logische keuze.

Voor een kind

Een sopraan past het best bij kleine handen en een klein lijf. Het instrument is licht, makkelijk vast te houden en kleine vingers kunnen de akkoorden goed bereiken.

Je speelt al gitaar

De bariton voelt meteen vertrouwd, want de vier snaren staan zoals de hoogste vier van je gitaar. Wil je juist het echte ukelelegeluid leren kennen, kies dan een tenor in G-C-E-A. Je kent de vormen dan al, alleen klinken ze een kwart hoger dan op je gitaar.

Je wilt vooral zingen en strummen

Sopraan of concert met high-G. Het heldere, compacte geluid laat je stem goed vrij, en vrijwel elk akkoordschema en liedboek gaat uit van deze stemming. Met vier basisakkoorden kom je al ver: lees hoe je begint met C, Am, F en G op de ukelele.

Je wilt tokkelen of solo spelen

Een tenor, eventueel met low-G. De extra sustain en het grotere bereik geven melodieën en fingerstyle-arrangementen meer diepte.

Andere soorten ukelele

Naast de vier hoofdmaten bestaan er varianten die je minder vaak ziet, maar die wel hun eigen plek hebben:

  • Sopranino. Nog kleiner dan een sopraan en hoger van klank. Hij heet ook wel pocketukelele.
  • Basukelele. Een ukelele die als basgitaar klinkt, met dikke, vaak rubberachtige snaren. Je hebt er meestal een element en versterker bij nodig om goed gehoord te worden.
  • Ukeleles met zes of acht snaren. Hier zijn één of meer snaren verdubbeld, wat een vollere, licht zingende klank oplevert. Je speelt er dezelfde akkoorden op, maar je moet per snaarpaar wat nauwkeuriger aanslaan.
  • Banjo-ukelele. Een ukelele met een banjo-achtig vel als klankbodem: luid en scherp, met een duidelijke twang. Hij wordt ook wel banjolele genoemd.
  • Elektro-akoestische ukelele. Een gewone akoestische ukelele met een ingebouwd element, zodat je hem op een versterker of zangsysteem kunt aansluiten. Handig als je met anderen speelt of optreedt.
  • Cigar box ukelele. Een ukelele met een sigarenkist als klankkast, vaak zelfbouw of een klein bouwersproject.

Voor wie begint, zijn deze varianten vooral iets voor later. Een van de vier hoofdmaten is de makkelijkste start, omdat lesmateriaal, akkoordschema's en slagpatronen daar standaard op gebaseerd zijn.

Waar komt de ukelele vandaan?

De ukelele wordt gezien als het Hawaïaanse instrument bij uitstek, maar zijn wortels liggen in Portugal, en dan specifiek op Madeira. De voorloper was de machete, een klein viersnarig tokkelinstrument van Madeira. Madeiraanse emigranten kwamen vanaf 1878 naar Hawaï. Drie meubelmakers die in 1879 met het schip Ravenscrag aankwamen, Augusto Dias, Manuel Nunes en José do Espírito Santo, speelden een sleutelrol in de ontwikkeling van het instrument.

De naam komt uit het Hawaïaans en wordt vaak vertaald als 'springende vlo'. Begin twintigste eeuw werd het instrument populair in de Verenigde Staten en daarna in Europa. De sopraan is de oudste vorm; concert, tenor en bariton kwamen pas later, toen spelers op zoek gingen naar meer volume en een groter bereik.

Tijdlijn van de geschiedenis van de ukelele

Leren spelen op jouw ukelele

Welke maat je ook kiest, de eerste weken draaien om hetzelfde: je eerste akkoorden, een stevig ritme in je rechterhand en soepel wisselen tussen grepen. In onze online ukelele les leer je dat stap voor stap met videolessen, in je eigen tempo. Na één betaling heb je levenslang toegang tot de lessen, kun je het lesmateriaal printen en kun je bij iedere video onbeperkt vragen stellen aan de docent. Wil je eerst rustig verkennen hoe je begint, lees dan onze gids over ukelele leren online. Ben je al zover dat je akkoorden kunt pakken, dan helpen onze slagpatronen voor ukelele je om liedjes echt te laten swingen.

Veelgestelde vragen

Wat is de beste ukelele voor beginners?

Voor de meeste volwassen beginners is een concert of tenor de prettigste keuze, omdat de frets wat verder uit elkaar liggen. Een sopraan is ideaal voor kinderen, kleine handen en wie het klassieke heldere geluid zoekt. Kies daarbij een ukelele in de standaardstemming G-C-E-A met high-G, want daar gaat vrijwel al het lesmateriaal van uit.

Schrijf je ukelele of ukulele?

In het Nederlands is ukelele de gangbare schrijfwijze. Ukulele is de Engelse en Hawaïaanse spelling, die je in Nederland ook vaak ziet, bijvoorbeeld bij merken en in songboeken. Beide verwijzen naar hetzelfde instrument.

Is ukelele spelen moeilijker dan gitaar spelen?

Voor de meeste mensen is de start op een ukelele juist makkelijker. Je hebt vier zachte nylon snaren in plaats van zes, en veel basisakkoorden pak je met één of twee vingers, zoals C (0-0-0-3) en Am (2-0-0-0). Daardoor speel je vaak al na korte tijd je eerste liedjes.

Kun je gitaarakkoorden spelen op een ukelele?

Op een bariton wel: die staat in D-G-B-E, dus de vormen van de hoogste vier gitaarsnaren werken direct en klinken met dezelfde naam. Op sopraan, concert en tenor gebruik je dezelfde vormen, maar klinken ze een reine kwart hoger. Een G-vorm van de gitaar wordt op die ukeleles dan een C-akkoord.

Maakt het voor lessen uit welke maat ukelele ik heb?

Voor sopraan, concert en tenor niet: ze staan alle drie in G-C-E-A, dus grepen, akkoordschema's en slagpatronen zijn gelijk. Alleen bij de bariton verschuiven de akkoordnamen, omdat die een kwart lager is gestemd. De vingerzettingen blijven wel hetzelfde.

Reacties
Categorieën